ਪੂਰਬੀ
ਸਿਆਣਿਆਂ ਦਾ ਸਫਰ
-----------------------
ਉੱਤਰਦਾ ਸੀਤ ਸਾਡੇ ਪੱਲੇ ਪਿਆ ਸੀ -
ਸਫਰ ਤੇ ਓਹ ਵੀ ਏਡਾ ਲੰਮਾ!-
ਮੌਸਮ ਤੇ ਓਹ ਵੀ ਸਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਖਤ!-
ਲੰਮੇ ਪੈਂਡੇ, ਸੰਘਣੇ ਵਣ, ਪੰਧ ਡੂੰਘੇਰੇ, ਰੁਤ ਕਟੀਲੀ---
ਸਿਆਲ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ਤੇ ਸੀI
ਸੁੱਜੇ ਗਿੱਟਿਆਂ ਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਲਾਗਾ ਲੱਗੇ ਮੁਤਆੜੇ ਬੋਤੇ
ਢਲਦੀਆਂ ਬਰਫਾਂ 'ਚ ਢਹਿੰਦੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ;
ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ----------------I
ਢਲਾਨਾਂ ਤੇ ਹੁਨਾਲ-ਮਹਿਲ , ਛਤੀਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਾਲਾਂ
ਅੰਗੂਰੀ-ਵੇਲ-ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕੱਜੇ ਲੈਂਟਰ ----------
ਖੁਲੇ ਬੂਹਿਆਂ 'ਚ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਖਾਤਰ ਛੇ ਹਥ ਖੇਡਦੇ ਸੀ ਪਾਸਾ,
ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਜਾਮ ਵਰਤਾਉਂਦੀਆਂ ਰੇਸ਼ਮ-ਕੱਜੀਆਂ ਕੁਆਰੀਆਂ ;--
ਬੁੜ ਬੁੜ ਕਰਦੇ ਕੋਸਦੇ ਫਿਟਕਾਰਦੇ ਸ਼ੁਤਰਵਾਨ ,
ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਮਦਰਾ ਤੇ ਮੁਹਬਤ ਭਾਲਦੇ ;--
ਪੜਾਵਾਂ ਤੇ ਬੁਝ ਰਹੇ ਅਲਾਓ, ਰੈਣ ਬਸੇਰਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ;
ਸ਼ਹਿਰ-ਦੋਖੀ ਵੈਰੀ ਕਸਬੇ, ਗੰਦੇ ਤੇ ਹੀਣੇ ਗਰਾਂ ;--
ਦੁਗਣੇ ਮੁਲ ਬਟੋਰਦੇ --ਖੀਸੇ ਖਸਦੇ ---
ਅਤਿ ਘੋਰ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜੋ ਅਸਾਂ ਕਟਿਆ I
ਆਖਰ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਫਰ ਕਰਨਾ ਬੇਹਤਰ ਸਮਝਿਆ :
ਭਜ-ਨੱਸ ਨੀਂਦ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 'ਚ, ਭਿਣਭਣਾਉਂਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ
ਕੰਨਾਂ 'ਚ ਆਖਦੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ :
----"ਇਹ ਸਭ ਮੂਰਖਤਾ ਹੀ ਤਾਂ ਹੀ ਸੀ ਤੁਹਾਡੀ!"
ਤੇ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਪਹੁ ਫਟਦੀ ਨਾਲ ਪੁਜੇ, ਬਰਫੀਲੀ ਰੇਖਾ ਦੇ ਐਨ ਥੱਲੇ
ਭਿਜੀ ਬਨਾਸਪਤੀ ਦੀ ਸਿੱਲੀ ਭਿੰਨੀ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ-ਰਸੀ ਸ਼ੀਤਸ਼ੋਂਨ ਵਾਦੀ 'ਚ I
ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਨਦੀ ਤੇ ਨ੍ਹੇਰ ਨੂੰ ਥਪੜਆਈਂ ਜਾਂਦਾ ਘਰਾਟ –ਦਿਸਹੱਦੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਰੁਖਾਂ ਦੀ ਪਾਲ ----
ਤੇ ਦੂਰ--ਰ--ਚਰਾਂਦ 'ਚ ਦੁੜਕੀ ਦੌੜਦਾ ਬੁੜਾ, ਚਿੱਟਾ ਘੋੜਾ --I
ਫਿਰ ਆਈ ਇੱਕ ਮੈ-ਖਾਨੇ ਜਿਹੀ ਸਰਾਂ--------
ਪੈਰ ਤਾਲ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀ ਛਾਗਲਾਂ ਤੇ -I
ਪਰ ਏਥੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਸੂੰਹ ਨਾ ਮਿਲੀ,
ਤੇ ਅਸੀਂ ਚਲਦੇ ਰਹੇ, ਚਲਦੇ ਹੀ ਰਹੇ---
ਤੇ ਆਖਰ ਲਭ ਹੀ ਗਈ ਓਹ ਥਾਂ---ਐਨ ਆਥਣੇ ;
(ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦੇ) ਇਹ ਬੜਾ ਹੀ ਤਸਲੀ-ਬਖਸ਼ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ --II
ਯਾਦ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬਹੁ-ਕਦੀਮੀ ਗੱਲ, ਤੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਇਹ ਸਫਰ ਕਰਾਂਗਾ ਵੀ I
ਤੇ ਲਿਖਾਂਗਾ ਇਹ ਲਿਖਤ -ਇਹ ਗਰਦਾਨ ------ਇਹ --:-
"ਕੀ ਇਹ ਬਿਖਮ ਪੈਂਡਾ ਤਹਿ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਸਾਥੋਂ ----ਸਿਰਫ ਜੰਮਣ ਮਰਨ ਲਈ ਹੀ ?"
ਇਕ ਜਨਮ ਤਾਂ ਓਥੇ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਸਚ-ਮੁਚ--
ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਬਿਲਾ-ਸ਼ਕ਼ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ ਓਹਦਾ --I
ਜੰਮਣ , ਮਰਨ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਸੋਚਦਾ ਸਾਂ ਇਹ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ;
ਆਹ ਜਨਮ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਤਿ ਦੁਖਦਾਈ -ਤੁੰਦ, ਤਲਖ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਦਾ ਸਰੋਤ----
ਐਨ ਮੌਤ ਵਾਂਗ---ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਵਾਂਗ -I
ਅਸੀਂ ਪਰਤ ਆਏ ਆਪਣੇ ਵਤਨੀਂ, ਇਹਨੀਂ ਸਲਤਨਤੀ-,
ਪਰ ਹੁਣ ਇਥੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ,
--ਜਿਥੇ ਗੈਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਦਿਓਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਭਰੀਂ ਬੈਠੇ ਨੇ--
ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਚੈਨ-ਸਕੂਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ I-
ਆਹ , ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਚੀਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਤ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਕਬੂਲਣੀ ਚਾਹਵਾਂਗਾ!
-----------------------
ਉੱਤਰਦਾ ਸੀਤ ਸਾਡੇ ਪੱਲੇ ਪਿਆ ਸੀ -
ਸਫਰ ਤੇ ਓਹ ਵੀ ਏਡਾ ਲੰਮਾ!-
ਮੌਸਮ ਤੇ ਓਹ ਵੀ ਸਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਖਤ!-
ਲੰਮੇ ਪੈਂਡੇ, ਸੰਘਣੇ ਵਣ, ਪੰਧ ਡੂੰਘੇਰੇ, ਰੁਤ ਕਟੀਲੀ---
ਸਿਆਲ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ਤੇ ਸੀI
ਸੁੱਜੇ ਗਿੱਟਿਆਂ ਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਲਾਗਾ ਲੱਗੇ ਮੁਤਆੜੇ ਬੋਤੇ
ਢਲਦੀਆਂ ਬਰਫਾਂ 'ਚ ਢਹਿੰਦੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ;
ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ----------------I
ਢਲਾਨਾਂ ਤੇ ਹੁਨਾਲ-ਮਹਿਲ , ਛਤੀਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਾਲਾਂ
ਅੰਗੂਰੀ-ਵੇਲ-ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕੱਜੇ ਲੈਂਟਰ ----------
ਖੁਲੇ ਬੂਹਿਆਂ 'ਚ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਖਾਤਰ ਛੇ ਹਥ ਖੇਡਦੇ ਸੀ ਪਾਸਾ,
ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਜਾਮ ਵਰਤਾਉਂਦੀਆਂ ਰੇਸ਼ਮ-ਕੱਜੀਆਂ ਕੁਆਰੀਆਂ ;--
ਬੁੜ ਬੁੜ ਕਰਦੇ ਕੋਸਦੇ ਫਿਟਕਾਰਦੇ ਸ਼ੁਤਰਵਾਨ ,
ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਮਦਰਾ ਤੇ ਮੁਹਬਤ ਭਾਲਦੇ ;--
ਪੜਾਵਾਂ ਤੇ ਬੁਝ ਰਹੇ ਅਲਾਓ, ਰੈਣ ਬਸੇਰਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ;
ਸ਼ਹਿਰ-ਦੋਖੀ ਵੈਰੀ ਕਸਬੇ, ਗੰਦੇ ਤੇ ਹੀਣੇ ਗਰਾਂ ;--
ਦੁਗਣੇ ਮੁਲ ਬਟੋਰਦੇ --ਖੀਸੇ ਖਸਦੇ ---
ਅਤਿ ਘੋਰ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜੋ ਅਸਾਂ ਕਟਿਆ I
ਆਖਰ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਫਰ ਕਰਨਾ ਬੇਹਤਰ ਸਮਝਿਆ :
ਭਜ-ਨੱਸ ਨੀਂਦ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 'ਚ, ਭਿਣਭਣਾਉਂਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ
ਕੰਨਾਂ 'ਚ ਆਖਦੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ :
----"ਇਹ ਸਭ ਮੂਰਖਤਾ ਹੀ ਤਾਂ ਹੀ ਸੀ ਤੁਹਾਡੀ!"
ਤੇ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਪਹੁ ਫਟਦੀ ਨਾਲ ਪੁਜੇ, ਬਰਫੀਲੀ ਰੇਖਾ ਦੇ ਐਨ ਥੱਲੇ
ਭਿਜੀ ਬਨਾਸਪਤੀ ਦੀ ਸਿੱਲੀ ਭਿੰਨੀ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ-ਰਸੀ ਸ਼ੀਤਸ਼ੋਂਨ ਵਾਦੀ 'ਚ I
ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਨਦੀ ਤੇ ਨ੍ਹੇਰ ਨੂੰ ਥਪੜਆਈਂ ਜਾਂਦਾ ਘਰਾਟ –ਦਿਸਹੱਦੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਰੁਖਾਂ ਦੀ ਪਾਲ ----
ਤੇ ਦੂਰ--ਰ--ਚਰਾਂਦ 'ਚ ਦੁੜਕੀ ਦੌੜਦਾ ਬੁੜਾ, ਚਿੱਟਾ ਘੋੜਾ --I
ਫਿਰ ਆਈ ਇੱਕ ਮੈ-ਖਾਨੇ ਜਿਹੀ ਸਰਾਂ--------
ਪੈਰ ਤਾਲ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀ ਛਾਗਲਾਂ ਤੇ -I
ਪਰ ਏਥੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਸੂੰਹ ਨਾ ਮਿਲੀ,
ਤੇ ਅਸੀਂ ਚਲਦੇ ਰਹੇ, ਚਲਦੇ ਹੀ ਰਹੇ---
ਤੇ ਆਖਰ ਲਭ ਹੀ ਗਈ ਓਹ ਥਾਂ---ਐਨ ਆਥਣੇ ;
(ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦੇ) ਇਹ ਬੜਾ ਹੀ ਤਸਲੀ-ਬਖਸ਼ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ --II
ਯਾਦ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬਹੁ-ਕਦੀਮੀ ਗੱਲ, ਤੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਇਹ ਸਫਰ ਕਰਾਂਗਾ ਵੀ I
ਤੇ ਲਿਖਾਂਗਾ ਇਹ ਲਿਖਤ -ਇਹ ਗਰਦਾਨ ------ਇਹ --:-
"ਕੀ ਇਹ ਬਿਖਮ ਪੈਂਡਾ ਤਹਿ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਸਾਥੋਂ ----ਸਿਰਫ ਜੰਮਣ ਮਰਨ ਲਈ ਹੀ ?"
ਇਕ ਜਨਮ ਤਾਂ ਓਥੇ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਸਚ-ਮੁਚ--
ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਬਿਲਾ-ਸ਼ਕ਼ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ ਓਹਦਾ --I
ਜੰਮਣ , ਮਰਨ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਸੋਚਦਾ ਸਾਂ ਇਹ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ;
ਆਹ ਜਨਮ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਤਿ ਦੁਖਦਾਈ -ਤੁੰਦ, ਤਲਖ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਦਾ ਸਰੋਤ----
ਐਨ ਮੌਤ ਵਾਂਗ---ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਵਾਂਗ -I
ਅਸੀਂ ਪਰਤ ਆਏ ਆਪਣੇ ਵਤਨੀਂ, ਇਹਨੀਂ ਸਲਤਨਤੀ-,
ਪਰ ਹੁਣ ਇਥੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ,
--ਜਿਥੇ ਗੈਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਦਿਓਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਭਰੀਂ ਬੈਠੇ ਨੇ--
ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਚੈਨ-ਸਕੂਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ I-
ਆਹ , ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਚੀਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਤ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਕਬੂਲਣੀ ਚਾਹਵਾਂਗਾ!